Đái tháo đường (ĐTĐ), đặc biệt là ĐTĐ type 2, là bệnh mạn tính chịu ảnh hưởng đồng thời của yếu tố gen và môi trường. Trong đó, di truyền được xem là "nền sinh học" quan trọng, làm cơ thể dễ kháng insulin, rối loạn chuyển hóa và tăng đường máu theo thời gian.

Các điều tra dịch tễ do Bệnh viện Nội tiết Trung ương thực hiện cho thấy tỷ lệ mắc ĐTĐ tại Việt Nam tăng nhanh qua nhiều năm. Đáng chú ý, yếu tố gia đình - di truyền xuất hiện với tỷ lệ cao ở nhóm người được phát hiện bệnh, nhấn mạnh vai trò của tầm soát sớm ở nhóm nguy cơ.

Nguy cơ tăng cao khi trong gia đình có người mắc bệnh

Theo các khảo sát toàn quốc giai đoạn 2002-2020, nguy cơ mắc ĐTĐ tăng rõ rệt theo mức độ quan hệ huyết thống. Nếu cả cha và mẹ mắc ĐTĐ, nguy cơ của con tăng rất cao; nếu có người thân bậc một mắc bệnh, nguy cơ có thể tăng gấp 2-3 lần.

Ngoài ra, các rối loạn chuyển hóa mang tính gia đình như rối loạn lipid máu tiên phát cũng liên quan đến đột biến gen, góp phần thúc đẩy kháng insulin - tiền đề của ĐTĐ type 2.

Di truyền tác động đến cơ thể như thế nào?

Yếu tố di truyền không chỉ ảnh hưởng đến chức năng tế bào beta của tuyến tụy – nơi sản xuất insulin - mà còn làm cơ thể dễ kháng insulin sớm, nhạy cảm hơn với tác động bất lợi từ lối sống và dễ rối loạn chuyển hóa lipid. Vì vậy, người có nguy cơ di truyền thường khởi phát bệnh sớm hoặc xuất hiện tình trạng tiền đái tháo đường trước khi có triệu chứng rõ ràng.

Khi gen gặp môi trường: bệnh khởi phát sớm hơn

Dù đóng vai trò quan trọng, di truyền không phải yếu tố quyết định tuyệt đối. ĐTĐ type 2 thường khởi phát khi yếu tố gen kết hợp với thừa cân, béo phì, ít vận động và rối loạn lipid máu. Ở người có nền tảng di truyền, các yếu tố này làm "ngưỡng chịu đựng" của cơ thể giảm nhanh, khiến bệnh xuất hiện sớm và diễn tiến nặng hơn.

Nhận biết sớm để phòng bệnh hiệu quả

Người có tiền sử gia đình mắc ĐTĐ, thừa cân, vòng bụng tăng, rối loạn lipid hoặc từng được chẩn đoán tiền đái tháo đường cần tầm soát đường máu định kỳ. Theo khuyến cáo, người từ 40 tuổi trở lên hoặc có yếu tố nguy cơ di truyền nên xét nghiệm đường máu ít nhất mỗi năm một lần.

Di truyền là yếu tố nguy cơ quan trọng của đái tháo đường, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát. Duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát cân nặng và tầm soát sớm là chìa khóa giúp phòng bệnh, làm chậm tiến triển và giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.