Dù số ca mắc không lớn như COVID-19, nhưng với tỷ lệ tử vong cao và khả năng gây bùng phát dịch nghiêm trọng, virus Nipah đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa vào danh sách các mầm bệnh ưu tiên cần nghiên cứu và giám sát chặt chẽ. Việc xếp loại này phản ánh mức độ đe dọa tiềm tàng của Nipah đối với an ninh y tế toàn cầu.

Virus Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus, có ổ chứa tự nhiên là dơi ăn quả. Virus lần đầu được phát hiện năm 1999 trong một đợt bùng phát tại Malaysia và Singapore, liên quan đến chăn nuôi lợn. Kể từ đó, các ca bệnh và ổ dịch nhỏ tiếp tục được ghi nhận tại Bangladesh, Ấn Độ và một số quốc gia Nam Á. Mô hình dịch tễ này cho thấy Nipah không lưu hành rộng rãi, nhưng có xu hướng tái xuất hiện theo từng đợt, gây khó khăn cho công tác dự báo và kiểm soát.

Một đặc điểm khiến virus Nipah đặc biệt nguy hiểm là tỷ lệ tử vong rất cao, dao động từ khoảng 40% đến trên 70% trong nhiều đợt bùng phát. Bệnh có thể khởi phát với các triệu chứng giống cúm như sốt, đau đầu, đau cơ, sau đó nhanh chóng tiến triển thành viêm não cấp, rối loạn ý thức, co giật và hôn mê. Ngoài tổn thương thần kinh, virus còn có thể gây suy hô hấp và biến chứng đa cơ quan, làm tăng nguy cơ tử vong và để lại di chứng nặng nề cho người sống sót.

Không giống nhiều virus đường hô hấp thông thường, Nipah có khả năng lây truyền qua nhiều con đường. Người có thể nhiễm virus do tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm bệnh, ăn thực phẩm bị nhiễm mầm bệnh hoặc qua tiếp xúc gần với người bệnh. Đáng chú ý, nhiều ổ dịch đã ghi nhận lây truyền từ người sang người, đặc biệt trong môi trường bệnh viện và trong gia đình. Khả năng này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ lan rộng nếu virus thích nghi tốt hơn với cơ thể người.

Một lý do quan trọng khác khiến WHO xếp Nipah vào nhóm mầm bệnh ưu tiên là hiện nay chưa có vaccine phòng bệnh và chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Việc điều trị chủ yếu dựa vào chăm sóc hỗ trợ và hồi sức tích cực. Trong bối cảnh một loại virus có tỷ lệ tử vong cao, có thể lây từ người sang người nhưng chưa có công cụ phòng ngừa và điều trị đặc hiệu, nguy cơ bùng phát thành khủng hoảng y tế là rất rõ ràng.

Ngoài yếu tố y học, virus Nipah còn phản ánh xu hướng gia tăng các bệnh lây truyền từ động vật sang người. Phá rừng, mở rộng đô thị, thay đổi sinh cảnh tự nhiên và biến đổi khí hậu làm gia tăng tiếp xúc giữa con người với động vật hoang dã, đặc biệt là dơi - ổ chứa của nhiều loại virus nguy hiểm. Điều này khiến Nipah không chỉ là một bệnh truyền nhiễm riêng lẻ, mà là biểu hiện của một nguy cơ hệ thống đối với sức khỏe toàn cầu.

WHO đưa virus Nipah vào danh sách mầm bệnh ưu tiên không chỉ để cảnh báo, mà còn nhằm thúc đẩy đầu tư nghiên cứu vaccine, thuốc điều trị và hệ thống giám sát sớm. Mục tiêu là không để thế giới bị động nếu Nipah hoặc một loại virus tương tự đột ngột bùng phát với quy mô lớn. Trong bối cảnh nhiều đại dịch trong thế kỷ 21 đều có nguồn gốc từ động vật, Nipah được xem như một phép thử quan trọng cho năng lực chuẩn bị và ứng phó của y tế toàn cầu.